چرا گوشی نوجوان تبدیل به موضوع دعوای خانواده‌ها شده است؟
پشت اختلاف‌های روزمره بر سر موبایل، فقط یک صفحه نمایش نیست؛ نیاز نوجوان به استقلال، ارتباط و تعلق در برابر نگرانی خانواده درباره امنیت، اعتماد و آینده قرار گرفته است.
گوشی برای نوجوان امروز فقط یک وسیله نیست
برای بسیاری از بزرگسالان، گوشی هنوز یک ابزار است. وسیله‌ای برای تماس گرفتن، پیام دادن یا انجام چند کار روزمره. اما برای نوجوان امروز، گوشی بخش مهمی از فضای اجتماعی زندگی اوست.
جایی برای ارتباط با دوستان، حضور در جمع همسالان، دنبال کردن علایق، یاد گرفتن چیزهای جدید و تجربه کردن و نشان دادن بخش‌هایی از شخصیت خود است. نوجوانی دوره‌ای است که فرد آرام‌آرام تلاش می‌کند پاسخ چند سؤال مهم را پیدا کند: «من چه کسی هستم؟»، «چه چیزهایی برای من مهم است؟» و «جای من بین دیگران کجاست؟».
در گذشته بخش زیادی از این تجربه در مدرسه، جمع دوستان و محیط‌های بیرون از خانه اتفاق می‌افتاد. امروز بخشی از آن در فضای دیجیتال هم جریان دارد. نوجوان ممکن است در یک شبکه اجتماعی علایق خودش را پیدا کند یا تصویری از خودش را آزمایش کند.
البته این به معنی بی‌خطر بودن همه فعالیت‌های آنلاین نیست. فضای دیجیتال هم مانند دنیای واقعی، فرصت‌ها و خطرهای خودش را دارد.
نوجوان دقیقاً چه نیازی را در این فضا پیدا کرده است؟
شاید مسئله اصلی گوشی نباشد
یکی از اشتباه‌های رایج در برخورد با موبایل این است که تمام تمرکز روی خود وسیله قرار می‌گیرد. چون دو نوجوان ممکن است دقیقاً به یک اندازه از گوشی استفاده کنند، اما تجربه کاملاً متفاوتی داشته باشند.
آیا هر نوجوانی که زیاد گوشی استفاده می‌کند، مشکل دارد؟
یکی از رایج‌ترین نگرانی‌های خانواده‌ها این است: «بچه‌ام خیلی با گوشی کار می‌کند. یعنی وابسته شده؟» پژوهش‌ها تصویر پیچیده‌تری نشان می‌دهند. صرفاً زیاد بودن زمان استفاده از گوشی، به تنهایی نمی‌تواند نشان دهد که یک نوجوان دچار مشکل شده است.
نوجوانی ممکن است چند ساعت در روز با دوستانش گفتگو کند یا مهارتی یاد بگیرد. در مقابل، نوجوان دیگری ممکن است زمان کمتری آنلاین باشد اما استفاده از گوشی باعث شود خوابش به‌هم بریزد یا از فعالیت‌های مهم زندگی فاصله بگیرد.
تفاوت مهمی وجود دارد بین سه حالت اصلی:
در حالت «استفاده زیاد»، ممکن است زمان بالا باشد اما لزوماً مشکل‌زا نباشد، مثل نوجوانی که در یک گروه دوستانه فعال است. پس به جای اینکه بپرسیم چقدر گوشی استفاده می‌کند، باید بپرسیم گوشی چه چیزی را برای او فراهم می‌کند و چه چیزی را از او می‌گیرد.
چرا نوجوان و خانواده یک رفتار مشترک را متفاوت می‌بینند؟
فرض کنیم نوجوانی بعد از مدرسه چند ساعت با گوشی کار می‌کند. از نگاه نوجوان، این زمان یعنی: «دارم با دوستانم در ارتباطم» و «کاری را انجام می‌دهم که برایم مهم است.»
اما از نگاه والد ممکن است همان صحنه معنای دیگری داشته باشد: «نکند دارد وقتش را از دست می‌دهد؟» یا «نکند از خانواده فاصله بگیرد؟»
مشکل زمانی شروع می‌شود که هر طرف فقط تجربه خودش را واقعی بداند و گوشی تبدیل می‌شود به نماد یک اختلاف عمیق‌تر: اختلاف بر سر اعتماد.
گوشی و نیاز نوجوان به استقلال
برای فهمیدن رابطه نوجوان با گوشی، باید یک ویژگی مهم دوره نوجوانی را بشناسیم: نیاز به استقلال.
نوجوان در این دوره آرام‌آرام تلاش می‌کند از یک کودک وابسته، به فردی تبدیل شود که بتواند تصمیم بگیرد. بر اساس نظریه «خودتعیین‌گری»، احساس اختیار یکی از نیازهای مهم روان‌شناختی انسان است.
در دنیای واقعی، بسیاری از بخش‌های زندگی مثل مدرسه و قوانین خانه توسط دیگران تنظیم می‌شود. اما گوشی ممکن است یکی از معدود فضاهایی باشد که احساس می‌کند روی آن کنترل دارد و می‌تواند بگوید: «این بخش متعلق به من است.»
نظارت والدین با کنترل والدین یکی نیست
این دو گاهی شبیه به نظر می‌رسند، اما در عمل تفاوت مهمی دارند. نظارت یعنی والد بداند فرزندش در چه فضایی حضور دارد، اما این حضور همراه با گفت‌وگو و اعتماد است.
مثلاً می‌پرسد: «چه برنامه‌هایی بیشتر استفاده می‌کنی؟» یا «اگر با چیزی روبه‌رو شدی که اذیتت کرد، می‌توانی با من حرف بزنی.»
اما کنترل، معمولاً از ترس شروع می‌شود. ترس از اینکه اگر کنترل نکنم، اتفاق بدی می‌افتد. در این حالت هدف گرفتن گوشی بدون گفت‌وگو یا استفاده از تهدید است.
پنهان‌کاری شکل می‌گیرد چون نوجوان احساس می‌کند: «اگر بگویم، نتیجه‌اش فقط دعواست.» اعتماد به معنی رها کردن و بی‌قانونی نیست؛ اعتماد یعنی: «من کنار تو هستم، اما به تو فرصت می‌دهم یاد بگیری.»
پس خانواده‌ها چگونه درباره گوشی گفت‌وگو کنند؟
نیاز به اینکه کسی او را بفهمد
راه‌حل، انتخاب بین کنترل کامل و آزادی کامل نیست. راه‌حل، ساختن رابطه‌ای است که در آن نوجوان احساس کند دیده می‌شود و خانواده احساس کند تنها نیست.
شاید سؤال اصلی این نیست که «چقدر گوشی؟»
سال‌هاست بسیاری از خانواده‌ها یک سؤال تکراری دارند: «چقدر گوشی برای نوجوان زیاد است؟»
اما شاید سؤال عمیق‌تر این باشد: «چگونه به نوجوان کمک کنیم در دنیایی که بخش بزرگی از آن دیجیتال است، انتخاب‌های سالم داشته باشد؟»
پدر و مادرها معمولاً از روی بی‌اعتمادی نگران نیستند؛ از روی مسئولیت و علاقه نگران آینده فرزندشان هستند.
اما قبل از اینکه گوشی نوجوان را کنترل کنیم، لازم است بفهمیم چرا این‌قدر برای او مهم شده است.
نیاز به ارتباط، نیاز به تعلق، نیاز به استقلال و نیاز به اینکه کسی او را بفهمد.
منابع پژوهشی
- Ryan, R. M., & Deci, E. L. (2000). Self-Determination Theory and the Facilitation of Intrinsic Motivation, Social Development, and Well-Being. Psychological Inquiry.
مشاهده منبع - Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: W. W. Norton & Company.
مشاهده منبع - Faverio, M., & Sidoti, O. (2024). Teens, Social Media and Technology 2024. Pew Research Center.
مشاهده منبع - Sohn, S. Y., Rees, P., Wildridge, B., et al. (2019). Prevalence of problematic smartphone usage and associated mental health outcomes amongst children and young people: A systematic review. BMC Psychiatry, 19, 356.
مشاهده منبع - Moreno, M. A. (2024). The Family Media Plan. Pediatrics, 154(6), e2024067417.
مشاهده منبع
بدون دیدگاه