کاسبان تغییر رژیم چگونه از رنج مردم سود می‌برند؟

کمتر کشوری را می‌توان پیدا کرد که هیچ‌وقت طعم نارضایتی را نچشیده باشد. مردم در دوره‌های مختلف با فشار اقتصادی، فساد، تبعیض، ناکارآمدی، کم شدن امید اجتماعی و احساس بی‌عدالتی روبه‌رو می‌شوند و وقتی این دردها روی هم جمع می‌شود، طبیعی است که دنبال راهی برای تغییر بگردند؛ راهی که شاید بتواند زندگی را قابل‌تحمل‌تر کند و آینده‌ای بهتر پیش چشمشان بگذارد. تا اینجای ماجرا، همه‌چیز روشن است. هیچ جامعه‌ای بدون نقد، مطالبه و اعتراض زنده نمی‌ماند و هیچ مردمی را نمی‌شود به خاطر خسته شدن از مشکلات سرزنش کرد.

اما درست در همین نقطه حساس، داستان پیچیده می‌شود. وقتی جامعه زخمی و خسته است، صداهایی از بیرون مرزها بلند می‌شود؛ چهره‌هایی که خود را نماینده مردم معرفی می‌کنند و از واشینگتن، لندن، پاریس یا شبکه‌های ماهواره‌ای برای یک ملت نسخه نجات می‌پیچند. حرف‌هایشان در ظاهر جذاب است. از آزادی می‌گویند، از دموکراسی، از آینده بهتر و از اینکه «جامعه جهانی» باید وارد عمل شود. اما وقتی به نسخه‌ای که پیشنهاد می‌دهند دقیق‌تر نگاه می‌کنیم، اغلب به یک نقطه می‌رسد: فشار خارجی بیشتر، تحریم شدیدتر، دخالت مستقیم‌تر، حمله محدود یا فروپاشی ساختار سیاسی؛ همان جمله آشنایی که می‌گوید مردم باید برای آزادی هزینه بدهند.

این حرف‌ها در نگاه اول شاید برای جامعه‌ای که از وضع موجود خسته شده، امیدوارکننده به نظر برسد. وقتی مردم زیر فشارند، هر وعده‌ای که رنگ رهایی داشته باشد می‌تواند دل را بلرزاند. اما سؤال اصلی همین‌جاست: آیا هر نسخه‌ای که با نام آزادی ارائه می‌شود، واقعاً به آزادی ختم می‌شود؟ از کجا می‌توان فهمید صدایی که از بیرون کشور وعده نجات می‌دهد، حقیقتاً کنار مردم ایستاده یا دارد نارضایتی واقعی آن‌ها را به ابزاری برای پروژه‌های سیاسی، تحریم‌های گسترده، مداخله خارجی و حتی فروپاشی یک کشور تبدیل می‌کند؟

این مقاله قرار نیست نقد را نفی کند یا هر صدای مخالفی را زیر سؤال ببرد. نقد داخلی، مطالبه‌گری و اعتراض حق مردم است و بدون آن، اصلاح و پیشرفت معنا ندارد. مسئله، اصل اعتراض نیست؛ مسئله آن مرز خطرناکی است که گاهی آرام و بی‌صدا جابه‌جا می‌شود. همان لحظه‌ای که درد مردم، دیگر فقط یک خواسته داخلی برای بهتر شدن کشور نیست، بلکه به سوخت فشار خارجی تبدیل می‌شود. اینجاست که مفهوم «اپوزیسیون اجاره‌ای» معنا پیدا می‌کند؛ جایی که رنج واقعی مردم برای بعضی‌ها به سرمایه سیاسی تبدیل می‌شود. با آن تریبون می‌گیرند، اعتبار می‌خرند، حمایت خارجی جذب می‌کنند و نسخه‌هایی می‌پیچند که هزینه‌اش در نهایت روی دوش همان مردمی می‌افتد که ادعا می‌کنند برای نجاتشان آمده‌اند.

برای فهمیدن این مرز، باید چند تجربه مهم تاریخی را دوباره دید؛ نه فقط به عنوان چند پرونده سیاسی، بلکه به عنوان سرگذشت ملت‌هایی که روزی به آن‌ها وعده نجات داده شد. عراق، لیبی، سوریه و افغانستان هرکدام به شکلی نشان دادند که میان شعار آزادی و واقعیتی که بعداً بر سر مردم می‌آید، گاهی فاصله‌ای ترسناک وجود دارد. همین فاصله است که باید درباره‌اش حرف زد؛ چون همیشه کسی که از نجات حرف می‌زند، ناجی نیست و همیشه نسخه‌ای که از بیرون پیچیده می‌شود، به درمان درد مردم ختم نمی‌شود.